Linux-da Sadə Əmrlər: Terminal ilə Tanışlığa İlk Addım

Linux əməliyyat sistemi bu gün serverlərin böyük hissəsində istifadə olunur. DevOps, sistem inzibatçılığı, kibertəhlükəsizlik və bulud texnologiyaları sahəsində işləmək istəyən hər kəs üçün Linux bilmək artıq seçim deyil, zərurətdir.

Linux-u öyrənməyə başlayanların ilk qarşılaşdığı mühit isə terminal olur. Qrafik interfeys olsa da, real iş mühitində əmrlər sətri (command line) ilə işləmək daha sürətli və effektivdir.

Bu yazıda Linux-da ən çox istifadə olunan sadə əmrləri real nümunələrlə izah edəcəyik.

Terminal nədir və niyə vacibdir?

Terminal — sistemlə birbaşa ünsiyyət qurduğun mühitdir. Burada yazdığın hər əmr əməliyyat sisteminə konkret tapşırıq verir.

Məsələn:

• • Fayl yaratmaq
• • Qovluq dəyişmək
• • Faylı silmək
• • Serverdə prosesləri izləmək

Linux öyrənməyə başlayan tələbələrə ilk dediyimiz şey budur:

Terminaldan qorxma. O sənin ən güclü alətindir.

1. pwd – Hal-hazırda hardayam?

Linux-da işləyərkən ilk bilməli olduğun şey: hazırda hansı qovluqdasan?

pwd əmri bunu göstərir.

pwd

Məsələn nəticə belə ola bilər:

/home/elshan

Bu o deməkdir ki, sən istifadəçinin əsas (home) qovluğundasan.

Server mühitində işləyərkən səhv qovluqda əməliyyat aparmaq ciddi problem yarada bilər. Ona görə pwd kiçik görünür, amma çox vacibdir.

2. ls – Qovluğun içində nə var?

Cari qovluqdakı fayl və qovluqları görmək üçün istifadə olunur.

ls

Amma real işdə biz adətən belə istifadə edirik:

ls -l

Bu variant sənə əlavə məlumat verir:

• • Fayl ölçüsü
• • İcazələr (permissions)
• • Sahibi
• • Tarix

Əgər gizli faylları da görmək istəyirsənsə:

ls -la

Linux-da nöqtə (.) ilə başlayan fayllar gizli sayılır. Məsələn .bashrc.

3. cd – Qovluq dəyişmək

Linux-da hər şey qovluq strukturu üzərində qurulub. Ona görə cd əmri ən çox istifadə olunan əmrlərdəndir.

Məsələn:

cd Documents

Bir səviyyə geri qayıtmaq üçün:

cd ..

Birbaşa home qovluğa getmək üçün:

cd ~

Serverdə işləyərkən tez-tez /etc, /var, /opt kimi qovluqlara keçməli olacaqsan. Ona görə cd əmri refleks halına gəlməlidir.

4. mkdir – Yeni qovluq yaratmaq

Yeni layihə üçün qovluq açmaq çox sadədir:

mkdir project

Bir neçə qovluğu eyni anda yaratmaq da mümkündür:

mkdir backend frontend database

Real DevOps mühitində layihə strukturunu düzgün qurmaq üçün bu əmrdən çox istifadə olunur.

5. touch – Fayl yaratmaq

Boş fayl yaratmaq üçün:

touch app.py

Bu əmrlə app.py adlı boş fayl yaradılır.

touch əslində faylın zaman məlumatını dəyişmək üçün nəzərdə tutulub, amma praktikada ən çox fayl yaratmaq üçün istifadə olunur.

6. cp – Kopyalamaq

Faylı kopyalamaq üçün:

cp file.txt backup.txt

Qovluq kopyalamaq üçün isə -r (recursive) istifadə olunur:

cp -r project project_backup

Serverdə konfiqurasiya fayllarını dəyişməzdən əvvəl ehtiyat nüsxə almaq çox vacibdir. Bu zaman cp həyat qurtaran əmr olur.

7. mv – Köçürmək və ya ad dəyişmək

mv iki məqsədlə istifadə olunur:

• 1️⃣ Faylı köçürmək
• 2️⃣ Faylın adını dəyişmək

Ad dəyişmək:

mv file.txt newfile.txt

Başqa qovluğa köçürmək:

mv file.txt /home/elshan/Desktop/

Linux-da ayrıca “rename” əmri istifadə etməyə ehtiyac yoxdur – mv kifayətdir.

8. rm – Silmək

Faylı silmək üçün:

rm file.txt

Qovluq silmək üçün:

rm -r folder

Server mühitində səhv rm -rf əmri ciddi fəsadlara səbəb ola bilər. Ona görə bu əmrlə diqqətli olmaq lazımdır.

Linux əmrlərini öyrənmək kimlər üçün vacibdir?

Linux əmrləri xüsusilə vacibdir:

• • DevOps mühəndisləri
• • Sistem inzibatçıları
• • Bulud mütəxəssisləri
• • Kibertəhlükəsizlik sahəsində çalışanlar
• • RHCSA və digər sertifikata hazırlaşanlar

Əgər sən real serverlərlə işləmək istəyirsənsə, bu əmrlər sənin gündəlik alətlərin olacaq.

Nəticə:

Linux-da sadə əmrlər kiçik görünə bilər. Amma bütün böyük sistemlər məhz bu fundamental anlayışlar üzərində qurulur.

Terminal ilə rahat işləyə bilən insan:

• • Problemi daha tez həll edir
• • Serverdə daha az səhv edir
• • Avtomatlaşdırmaya daha tez keçə bilir

Linux öyrənmək istəyən hər kəs üçün ilk addım bu əmrləri praktikada tətbiq etməkdir.